فرهنگ و استراتژی فرهنگی

امیررضا بخشی   4/89

با گذشت سی و دو سال از استقرار نظام اسلامی، دستگاه های مسول  در نهادینه کردن برخی از ارزش های اسلامی ناموفق عمل نموده اند. موضوع  «حجاب» از جمله مواردی است که معیاری برای سنجش برنامه ریزی فرهنگی جهت بسط ارزش ها است. اهمیت کم توجهی به حجاب و پوشش مناسب از آنجاست که این آسیب فرهنگی هرچند معلول عوامل مختلفی است اما خود نیز علت بسیاری از آسیب ها و نابهنجاری های تربیتی - اجتماعی و حتی سیاسی خواهد شد. وضعیت پوشش نامناسب برخی از افراد جامعه و شکل گیری یک مطالبه مردمی در راه مقابله با آن بهانه مناسبی برای آسیب شناسی فعالیت های کلان حوزه فرهنگ است. در واقع این نوشتار در پی پاسخ به این سوال است که : مهمترین عامل وقوع آسیب های فرهنگی- اجتماعی، از جمله حجاب و عفاف- در جامعه امروز چیست ؟ راه برون رفت از آن چگونه است؟

با گذشت نزدیک به  سه دهه از انقلاب فرهنگی و تاسیس شورای عالی انقلاب فرهنگی به دستور امام خمینی ( ره)، به عنوان نهادی ارشد و سیاستگذار در مقوله فرهنگ کشور  هنوز استراتژی و برنامه های کلان در حوزه فرهنگی به روشنی تبیین و تدوین نشده است. استراتژی فرهنگی برنامه ای مدون و کارشناسی شده ای است که با آسیب شناسی فرهنگ حاکم بر جامعه و فعالیت های فرهنگی انجام گرفته جایگاه فعلی کشور در حوزه فرهنگ را مشخص نموده و با ارزیابی امکانات بالفعل و باقوه با تدوین برنامه 25 ساله، مسیر حرکت به سمت افق مورد نظر را تبیین نماید. در این برنامه  مسئولیت و محدوده اختیارات و اقدامات تک تک دستگاه های مختلف مرتبط با حوزه فرهنگ را مشخص و ابلاغ می نماید و دستگاه ها موظف خواهند شد منطبق بر آن در یک حرکت دسته جمعی و حساب شده اهداف از پیش تعریف شده را پیگیری نموده و پاسخگوی وظایف محول شده باشند. اما سوال اساسی این است که به راستی آیا طی بیست سال پس از جنگ برنامه ای با این مشخصات در حوزه فرهنگ تدوین و اجرا شده است؟ وظیفه وزارت آموزش و پرورش، دانشگاه ها، حوزه های علمیه، وزارت ارشاد، صدا و سیما، سازمان تبلیغات اسلامی، نیروی انتظامی، وزارت اطلاعات و دیگر سازمان ها و نهاد ها در مقوله فرهنگ اجتماع مشخص شده است؟ چه اقداماتی در ترویج ارزش های فرهنگی ( همچون دین مداری، قانونمداری، فرهنگ کار دسته جمعی، افزایش مطالعه، حجاب و عفاف و... ) به این دستگاه ها رسما ارجاع و نتایج اقدام آنان چه بوده است؟ پاسخگویی به این وظایف به استناد کدام برنامه و قانون قابل پی گیری و مطالبه است؟  این عدم تدوین استراتژی مدون که به عنوان چراغ راه پیشرفت و تعالی فرهنگ جامعه اسلامی است،  باعث آسیب هایی چون جزئی نگری، مقطعی نگری، روزمره گرایی و موازی کاری دستگاه های مسئول در امر فرهنگی شده است که آسیب های اجتماعی کنونی – یک نمونه از آن مساله حجاب و عفاف -  محصول آن بی برنامه گی  و عدم دور اندیشی است.

مطالعه موردی موضوع حجاب و عفاف :

یکی از زمینه های بسیار مهم نهادینه سازی ارزش ها همچون قانون گرایی، دین مداری فردی و اجتماعی، اصالت و شخصیت گرایی فرد در سطح جامعه، توجه جدی به مبحث تربیت فردی و جامعه پذیری اجتماعی افراد از سنین پایین است. (با نگاهی خوشبینانه زیر 14 سال ) . برای نسلی که اکنون مخاطب موضوعات فرهنگی همچون حجاب و عفاف است طی بیست سال اخیر  چه برنامه های مدون فرهنگی اجرا شده است تا اکنون بتوانیم برنامه ها را آسیب شناسی نماییم؟ چند کتاب درجه یک و قابل عرض اندام طی این 20 سال در موضوع فلسفه حجاب در حوزه های علمیه ما نگارش شده است؟ آیا از نگاهی دیگر معرفی کتاب فلسفه حجاب علامه مطهری، نشان از عدم انتشار کتابی هم وزن آن در طی سی سال از انتشار آن نیست؟ چند کارگاه آموزشی جهت تبیین و تبلیغ موضوع برای معلمین، والدین و دانش آموزان هر یک به اقتضای محیط و مخاطب برگزار شده است؟ نحوه گزینش کارکنان دستگاه های فرهنگی چه تناسبی با نگرش ها و افکار و تخصص آنها و رسالت های آن دستگاه ها دارد؟ چند درس در کتب راهنمایی و دبیرستان به اهمیت این مقوله خطیر و آثار و تبعات آن پرداخته است؟ آیا بهتر نیست در دوران ابتدایی و راهنمایی در چارچوب دروس تعریف شده فرهنگی با تبیین و تبلیغ حکیمانه مسائل مهم فرهنگی، ارزش ها به این سنین منتقل شود؟ دروس دینی و اجتماعی در مدارس و مقاطع مختلف چقدر منطبق بر نیاز های فرهنگی امروز جامعه بوده و توانسته به رسالت واقعی خود عمل نماید؟

 به راستی تا چه اندازه و مطابق کدام راهبرد، قانون و برنامه،  وزارت ارشاد و وزارت بازرگانی بر طراحی مد و لباس تولید شده و توزیع آن در جامعه نظارت عملی قانونی دارند ؟ آیا طراحی و تولید مد لباس در قالب تولیدات انبوه محصول پوشاک، از انتشار یک ماهنامه دانشجویی کم اهمیت تر است که اولی نیازی به اخذ مجوز و نظارت پیوسته نداشته و دیگری دارد؟ چگونه است از یک طرف شاهد آنیم که دستگاه انتظامی اقدام به برخورد قانونی با قانون شکنان حوزه حجاب می نماید حال آنکه از طرف دیگر در حوزه بازرگانی مدل های لباس های نامتعارف غیر فرهنگی – آن هم با قیمت بسیار نازل – به صورت انبوه و گسترده در سطح کشور تولید و توزیع می شود. دادگستری نیز از عدم وجود قانون با بازدارندگی فرهنگی- قضایی خبر می دهد. صدا و سیما که به گفته امام (ره) یک دانشگاه عمومی است چند سلسله برنامه موثر و تاثیر گذار تحت عنوان مستند، فیلم و سریال ، گفتگو و مناظره حتی انیمیش برای تبیین اثرات بدحجابی تولید و پخش نموده است.

روزمرگی و سردر گمی حاضر در میان دستگاه های فرهنگی از نتایج عدم وجود استراتژی فرهنگی است، نبود این استراتژی هم ناشی از عدم نگاه سیستمی و کل نگر نخبگان و مدیران به مقوله فرهنگ است. بی شک آنچه امروز مایه خوشبختی و امیدواری است توجه جدی دولت دهم به مقوله فرهنگ و تامین اعتبار مناسب برای این بخش استراتژیک اما فراموش شده است. اولین انتظار از سیاستگذاران فرهنگی – به ویژه شورای عالی انقلاب فرهنگی و در راس آن ریاست محترم جمهوری اسلامی – آن است زمینه های طراحی سند ملی توسعه فرهنگی را کلید زده و از همه ی ظرفیت های نرم افزاری و سخت افزاری برای تدوین و اجرای آن استفاده نماید چرا که به نظر می رسد فقدان استراتژی فرهنگی و عدم نگاه سیستمی به مقوله فرهنگ مهم ترین دلیل وقوع آسیب های فعلی است.بدون وجود این سند و استراتژی ملی ،حوزه فرهنگ دچار آسیب های اجرایی فعلی شده و بار دیگر شاهد بهره وری پایین منابع مالی و نیروهای انسانی تخصیص داده شده به این حوزه خواهیم بود.

 پایان